Millî Mücadelenin Galip Hocası Celal Bayar ülkemizin ilk sivil cumhurbaşkanıdır. Demokrat Parti (DP) 14 Mayıs 1950 seçimlerini kazanınca 22 Mayıs 1950 tarihinde Mecliste yapılan oylamada köşke çıkmıştır. 27 Mayıs 1960 darbesinde de 10 yıl 5 gün görev yaptığı köşkten alınıp hapse atılmıştır. Yassıada da yargılanmış idam cezasına çarptırılmıştır. O tarihte Bayar 78 yaşındaydı. Yaşı geçtiği için idam edilmemiş ömür boyu hapse mahkûm edilmişti.
Liberal Demokrat Parti kurucusu Besim Tibuk 27 Mayıs 1960 darbesi ve yaşananlar için “Dünya tarihinde bundan daha büyük bir alçaklık yoktur” der. Ayrıca CHP ve İnönü için “CHP işin içinde, İnönü baş aktör” görüşündedir. Bu darbe ile Türkiye’de 1989 yılında Özal seçilene kadar (29 sene) asker cumhurbaşkanları görev yapmıştır. (Cemal Gürsel, Cevdet Sunay, Esseyit Hasan Fahri Korutürk ve Kenan Evren)
Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde meşruiyet (kurallara uygun, geçerli) tartışmaları 1989'da Turgut Özal'ın Cumhurbaşkanı seçilmesi sırasında da yaşandı. Org. Kenan Evren'in görev süresinin 1989'da dolması üzerine Başbakan Özal adaylığını ilan etti.
ANAP 1987 seçimlerinde yüzde 36 oy almıştı. Tek başına iktidardı, 1989 yerel seçimlerinde ise ANAP'ın oy oranı yüzde 21,75'e düşmüştü. DYP lideri Demirel ve SHP Genel Başkanı Erdal İnönü, Özal'ın Cumhurbaşkanlığının meşru olmadığı tartışmasını başlattı. Demirel; Özal'ın Çankaya'daki davetlerine katılmadı. Demirel ve İnönü daha da ileri giderek;1991 seçimleri kampanyasında Özal'ı Köşkten indireceklerini de ilan ettiler. Gerekçeleri de 1989 yerel seçimlerinde ANAP’ın oy oranının %21,75’e inmiş olmasıydı. Oysa Cumhurbaşkanını yerel yöneticiler değil, TBMM seçiyordu ve mecliste bulunan vekiller 5 yıllığına seçilmişlerdi.
Nitekim 1991 seçimlerinde DYP ancak yüzde 27 ile birinci parti olurken az bir farkla yüzde 24 oyla ANAP’ta ikinci parti olmuş ve 1989 yerel seçimlerine göre oyunu artırmıştı. Özal’ı alaşağı edeceğiz siyaseti Parlamenter sistemden kaynaklanıyordu. Cumhurbaşkanı halkoyu ile seçilse, böyle bir kriz yaşanmazdı. Mesela 3 Kasım 2026 ABD’de yapılan kongre seçiminde Başkan Trump’un partisi ağır bir yenilgi aldı. Kongrenin her iki kanadı Temsilciler meclisi ve senatoda çoğunluk demokratların eline geçti. Hukuki bir kusur olmadıktan sonra başkanı indireceğiz gibi bir siyaset komedisi başkanlık sistemi gereği ABD’de yaşanmaz.
Turgut Özal 263 oyla Yıllar sonra sivil cumhurbaşkanı olarak seçilmişti. Merhum Özal’ın 1993 yılında beklenmedik ölümü üzerine, Demirel %27 oy almış bir partinin lideri olarak ancak koalisyon ortağı SHP’nin desteğiyle cumhurbaşkanı seçilmiştir.
Özal’ın 263 oyla, Demirel’in ise 244 oyla seçilmesini kendisine hatırlatan gazetecilere, Demagoji ustası Demirel: "263 oyla seçilen; birinci sınıf Cumhurbaşkanı, 244 oyla seçilen ikinci sınıf CB olur diye düşünürseniz, bu yanlıştır. Anayasa'daki hükümler çerçevesinde seçilen herkes Türkiye Cumhuriyeti'nin Cumhurbaşkanı'dır" diyordu.
Demirel’den sonra Cumhurbaşkanı A. Necdet Sezer Anayasa Mahkemesinden, Çankaya’ya çıkarılmıştır. Keşke çıkarılmasaydı! Sezer Anayasa Mahkemesi başkanıyken %10 seçim barajı için açılan davada ret kararı verirken (kalmalıdır), Cumhurbaşkanı olunca barajın düşürülmesini istemiştir. Benim görüşüm yüzde 10 barajı. Ak Partiye yaradığı için düşürülmesini istiyordu. Siz ne dersiniz?
Cumhurbaşkanlığı makamının yetkilerinin azaltılmasını isterken, o yetkileri hükümetle ters düşecek şekilde kullanmıştır. Sınırsız ifade özgürlüğünü savunmuş, dil yasağının kalkmasını istemiş, 12 Eylül Anayasası'na karşı çıkmış, Yüksek askeri şura kararlarına yargı denetiminden yana tavır koymuş, savaş hali bahane edilerek özgürlükler askıya alınamaz görüşündeydi. Görevdeyken özgürlükler kısıtlanabilir görüşünü benimsedi.
Trafik polisinin olduğu yerde trafik ışığının önemi yoktur. Yönetim polistedir. Sezer ne hikmetse trafik ışıklarında dururdu. Halk bu hareketi beğenirdi. Keşke trafikte “Drift” yapsaydı da Ecevit’e Anayasa kitapçığı atıp 2001 ekonomik krizini yaşatmasıydı. Bence Türkiye’ye çok zaman kaybettiren bir cumhurbaşkanı oldu.
Eski Yargıtay Başkanı Sami Selçuk’un ifadesine göre; Sezer Anayasa Mahkemesi Başkanıyken 29 Nisan 1999 tarihinde yaptığı özgürlükçü konuşmasında “metni kendisi yazmadığı için kıraat ettiğini, tilavet etmediğini söyler”. Hatta Selçuk’a göre Sezer’in seçilmesinde ilk tur oylama başlamadan önce istifa etmediği için hukuken usulsüzlük bile vardır. (Kaba tarifiyle kıraat: bir metni okumaktır. Tilavet ise okunan metnin mesajını alıp hayata geçirmek o metne inanmak, tabi olmak, uymaktır)
Türkiye’de on birinci CB seçimi gündeme geldiğinde; Ak Parti’yi ne pahasına olursa olsun engellemek için iki sene öncesinden kavga başlatılmıştı. Oluşturulan sanal cepheleşme sonucu geçen hafta yazdığımız gibi Türkiye E-muhtıra ile tanıştı.
Asker “sözde değil, özde” diyerek silah gösteriyor, CHP lideri de “Çankaya son kaledir orası düşürülemez” diyordu. En önemlisi hukuk alanında 367 garabeti yaşanıyordu. (Önceki seçimlerde gündeme gelmeyen bu seçimde gündem oluyordu. Oylama esnasında 367 vekilin genel kurulda olması gerekir) görüşü ile hareket ediliyor muhalefet meclise girmiyordu.
Kısaca: ne Erdoğan’ın ne de Gül’ün cumhurbaşkanı olmasına geçit verilmeyecekti. Anayasa mahkemesi de 367 kararını vermiş üzerine düşeni yapmıştı.
Hükümet muhtıraya rest çekti ve erken seçim kararı aldı. Cumhuriyet mitingleri yapıldı. Sonuçta vesayete dur diyen Ak Parti %47 oyla seçimin galibi oldu ama kriz devam edebilirdi. Çünkü Ak Parti’nin 367 vekili yoktu 341 milletvekili vardı. Devlet Bahçeli geçen hafta belirttiğimiz gibi tıkanıklığın aşılmasında elini taşın altına koyarak CHP gibi meclisten kaytarmadı, Cumhurbaşkanının seçilmesinde rol aldı.
MHP ile Ak Parti, aynı krizin bir daha yaşanmaması için anayasa değişikliğinde anlaştı ve referanduma gidildi. Cumhurbaşkanının halk tarafından seçileceği Anayasa değişikliği referandumu %69,1 evet oyu ile kabul edildi. Bu referandum başkanlık modeline geçişin işaret fişeği oldu. Halk tarafından seçilen ilk Cumhurbaşkanı ise Recep Tayyip Erdoğan oldu.
15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından devlet aygıtının daha hızlı çalışması için Ak Parti ve MHP model değişikliğine gitme kararı aldı. 2017 referandumu ile de sistem değişikliğine gidildi ve Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi/yani BAŞKANLIK modeli, 16 Nisan 2017 tarihinde %51,4 oy oranı ile kabul edildi.
Cumhurbaşkanlığı seçim krizlerinin yaşandığı ülkemizde bürokratik vesayet ancak halkoyu ile/başkanlık sistemi ile ortadan kaldırılabilirdi. Bugün için bu başarılmıştır. Bürokrasinin de müdahil olduğu siyasi kriz kaynağı Cumhurbaşkanlığı seçimleri iki dönemdir sıkıntısız yapılmaktadır. Keza başkanlık modeli ile de hükümet kurma, hükümeti gensoru ile düşürme gibi istikrara müdahale dönemlerine de nokta konmuştur.
